Telifli film, oyun ve çizgi roman karakterlerinin STL modellerini basmak ve özellikle satmak, telif ve marka hakları açısından risk taşır. Bu konu genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.
Model sitelerinde popüler karakterlerin binlerce hayran yapımı (fan art) modeli bulunuyor. Bir modelin ücretsiz indirilebilmesi, onu her amaçla kullanabileceğiniz anlamına gelmiyor. Aşağıda konunun genel çerçevesini ve pratikte görülen durumları özetledik. Somut bir iş planınız varsa fikri mülkiyet alanında çalışan bir avukata danışın.
Görsel: 3DFound
Bir hayran yapımı karakter STL'inde iki katman vardır:
Yani bir modelin "CC BY" lisanslı olması, karakter sahibine karşı size bir izin sağlamaz.
Türkiye'de eser sahipliği 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), marka hakları ise 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile düzenlenir. FSEK, kazanç amacı gütmeyen kişisel kullanım için çoğaltmaya belirli şartlarla izin verir; bu istisna, eser sahibinin meşru menfaatlerine zarar vermemek ve ticari amaç taşımamak gibi sınırlarla çerçevelenmiştir. Satış, ticari amaçlı kullanım ve izinsiz dağıtım bu kapsamın dışındadır. Ayrıntılar ve güncel yorum için mevzuatın kendisine ve uzman görüşüne başvurun.
Evde basıp rafa koymak
Kendi kullanımınız için tek bir figür basmak, pratikte hak sahiplerinin peşine düştüğü bir durum değildir. Yine de bu bir "izin" değil, risk düzeyinin düşük olmasıdır.
Hayran yapımı modeli paylaşmak
Model sitelerine fan art yüklemek yaygın; hak sahibinin şikâyeti üzerine platformlar modelleri kaldırabilir. Bazı şirketlerin bu konuda daha katı, bazılarının daha esnek tutumu var.
Baskıyı satmak
En riskli durum. İnternet pazar yerlerinde telifli karakter figürü satmak, hem telif hem marka ihlali iddiasıyla ilan kaldırma, hesap kapatma ve hukuki talep riskini doğurur. Tasarımcının "ticari lisans" satması da bu riski ortadan kaldırmaz; tasarımcı sadece kendi modeline lisans verebilir, karaktere değil.
Karakter adını ilanda kullanmak
Kendi tasarımınız olan bir figürü bile ilanda tescilli bir karakter veya marka adıyla tanıtmak marka ihlali sayılabilir.
Model lisanslarının (CC BY, NC, ND vb.) anlamlarını "Ücretsiz 3D Modeller" forumundaki lisanslar konusunda tablo hâlinde bulabilirsiniz.
Model sitelerinde popüler karakterlerin binlerce hayran yapımı (fan art) modeli bulunuyor. Bir modelin ücretsiz indirilebilmesi, onu her amaçla kullanabileceğiniz anlamına gelmiyor. Aşağıda konunun genel çerçevesini ve pratikte görülen durumları özetledik. Somut bir iş planınız varsa fikri mülkiyet alanında çalışan bir avukata danışın.
Görsel: 3DFound
İki ayrı hak: modelin hakkı ve karakterin hakkı
Bir hayran yapımı karakter STL'inde iki katman vardır:
- Karakterin hakları: Karakterin görünümü, adı, logosu film stüdyosuna, oyun şirketine veya yayıncıya aittir. Karakterin tasarımı telif hakkıyla, adı ve logosu genellikle tescilli marka olarak korunur.
- 3D modelin hakları: Modeli çizen tasarımcının emeği. Tasarımcı modeli Creative Commons ile paylaşsa bile, kendisine ait olmayan karakter üzerindeki hakları size devredemez.
Yani bir modelin "CC BY" lisanslı olması, karakter sahibine karşı size bir izin sağlamaz.
Türkiye'de genel çerçeve
Türkiye'de eser sahipliği 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), marka hakları ise 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile düzenlenir. FSEK, kazanç amacı gütmeyen kişisel kullanım için çoğaltmaya belirli şartlarla izin verir; bu istisna, eser sahibinin meşru menfaatlerine zarar vermemek ve ticari amaç taşımamak gibi sınırlarla çerçevelenmiştir. Satış, ticari amaçlı kullanım ve izinsiz dağıtım bu kapsamın dışındadır. Ayrıntılar ve güncel yorum için mevzuatın kendisine ve uzman görüşüne başvurun.
Pratikte durumlar
Evde basıp rafa koymak
Kendi kullanımınız için tek bir figür basmak, pratikte hak sahiplerinin peşine düştüğü bir durum değildir. Yine de bu bir "izin" değil, risk düzeyinin düşük olmasıdır.
Hayran yapımı modeli paylaşmak
Model sitelerine fan art yüklemek yaygın; hak sahibinin şikâyeti üzerine platformlar modelleri kaldırabilir. Bazı şirketlerin bu konuda daha katı, bazılarının daha esnek tutumu var.
Baskıyı satmak
En riskli durum. İnternet pazar yerlerinde telifli karakter figürü satmak, hem telif hem marka ihlali iddiasıyla ilan kaldırma, hesap kapatma ve hukuki talep riskini doğurur. Tasarımcının "ticari lisans" satması da bu riski ortadan kaldırmaz; tasarımcı sadece kendi modeline lisans verebilir, karaktere değil.
Karakter adını ilanda kullanmak
Kendi tasarımınız olan bir figürü bile ilanda tescilli bir karakter veya marka adıyla tanıtmak marka ihlali sayılabilir.
Daha güvenli alternatifler
- Resmî lisanslı modeller: Bazı stüdyolar ve oyun şirketleri resmî 3D baskı dosyaları yayınlar veya lisanslı tasarımcılarla çalışır. Lisans metninde kişisel kullanım ve satış koşulları açıkça yazar.
- Özgün tasarımlar: Herhangi bir esere dayanmayan özgün karakterler ve tasarımcının satışa izin verdiği "ticari lisanslı" modeller satış için en güvenli seçenek.
- Kamu malı eserler: Koruma süresi dolmuş eserler (ör. antik heykeller) serbestçe kullanılabilir. Müze taramaları için ise taramayı yapan kurumun belirlediği lisansa da bakın.
- Esinlenmiş ama özgün tasarım: "Uzay şövalyesi" veya "ejderha avcısı" gibi genel temalar kimseye ait değildir; belirli bir karakterin ayırt edici özelliklerini kopyalamamak gerekir.
Satış yapacaksanız kısa kontrol listesi
- Model tasarımcısı ticari kullanıma izin veriyor mu? Lisans metni yazılı olarak var mı?
- Modelde başkasına ait bir karakter, logo veya marka unsuru var mı?
- İlan başlığında ve görsellerinde tescilli bir ad veya logo kullanıyor musunuz?
- Satış yaptığınız platformun fikri mülkiyet politikası ne diyor?
- Emin olmadığınız durumlarda uzman görüşü aldınız mı?
Model lisanslarının (CC BY, NC, ND vb.) anlamlarını "Ücretsiz 3D Modeller" forumundaki lisanslar konusunda tablo hâlinde bulabilirsiniz.
